સોરઠની સરહદોનો રખેવાળ: વાજા રાજવંશની અજાણી શૌર્યગાથા

સૌરાષ્ટ્રની ધરતીના ઇતિહાસના પાના જ્યારે આપણે ફેરવીએ છીએ, ત્યારે રણબંકા રાજપૂતોના રક્તથી લખાયેલી અનેક કથાઓ સામે આવે છે. આ કથાઓમાં એક એવો રાજવંશ છે જેણે સોમનાથના સાનિધ્યમાં રહીને સદીઓ સુધી ધર્મ અને ધરતીની રક્ષા કરી. આ વંશ એટલે ‘વાજા રાજપૂત વંશ’. સોરઠના સમુદ્રકાંઠે જેમની આણ વર્તાતી હતી એવા વાજા વીરોનો ઇતિહાસ મારવાડની મરુધરાથી શરૂ થઈને પ્રભાસ પાટણના પવિત્ર લિંગ સુધી વિસ્તરેલો છે.

દુહો: મારવાડથી આયા મરદ, સોરઠ કીધી સીમ, ધર્મ કાજે ધિંગાણા કર્યા, વાજા રાખે નેમ.

મારવાડથી સોરઠનું પ્રયાણ

વાજા વંશની ઉત્પત્તિનો ઇતિહાસ મારવાડના પ્રતાપી રાઠોડ સરદાર અજજી સાથે જોડાયેલો છે. એક પ્રાચીન અનુશ્રુતિ મુજબ, જ્યારે દ્વારકાના પ્રદેશમાં ચાવડા શાસક ભીખનસિંહનું શાસન હતું, ત્યારે ત્યાં ચાવડાઓ અને હેરોલ રાજપૂતો વચ્ચે ભીષણ સંઘર્ષ ચાલતો હતો. આ સમયે અજજી રાઠોડે હેરોલોની વહારે આવીને ચાવડાઓની સત્તાનો અંત આણ્યો અને એ પ્રદેશ પર પોતાનું વર્ચસ્વ સ્થાપ્યું. અજજીના બે તેજસ્વી પુત્રો હતા: વેરાવળજી અને વીંજોજી. મોટા પુત્ર વેરાવળજી દ્વારકામાં સ્થાયી થયા અને તેમના વંશજો ‘વાઢેલ’ કહેવાયા, જ્યારે નાના પુત્ર વીંજોજીએ દક્ષિણ સૌરાષ્ટ્ર તરફ પ્રયાણ કર્યું. વીંજોજીએ માધવપુર, માંગરોળ, પ્રભાસ પાટણ, ઊના અને છેક ભાવનગરના ઝાંઝમેર સુધીના વિશાળ પ્રદેશ પર પોતાની વિજયપતાકા લહેરાવી, જેના કારણે તેમના વંશજો ‘વાજા’ તરીકે ઓળખાયા.

સોમનાથના સંરક્ષક અને સ્થાપત્યના પ્રેમી

ઈ.સ. ૧૨૧૬ની આસપાસના ઐતિહાસિક પુરાવાઓ સૂચવે છે કે આ પ્રદેશ શરૂઆતમાં સોલંકી રાજા ભીમદેવ બીજાના શાસન હેઠળ હતો. વીંજોજીએ કદાચ રાજ્યના એક શક્તિશાળી અધિકારી તરીકે સત્તા સંભાળી હશે, પરંતુ સમય જતાં વાજા રાજવીઓ આ પ્રદેશના સર્વેસર્વા બની ગયા. આ વંશમાં નાનસિંહ નામના વીર પુરુષ થયા, જેમના પુત્ર રાજશ્રી છાડાએ પ્રભાસ પાટણનો કાયાકલ્પ કર્યો હતો. રાજશ્રી છાડાએ માત્ર શાસન જ નહોતું કર્યું, પરંતુ પ્રભાસમાં વૈદ્યનાથ, કર્કેશ્વર અને ચંદ્રેશ્વર જેવા ભવ્ય મંદિરો, મઠ અને કિલ્લાઓનું નિર્માણ કરાવીને પોતાની કલાપ્રીતિનો પરિચય આપ્યો હતો. જ્યારે અલાઉદ્દીન ખીલજીની સેનાએ સોમનાથ પર આક્રમણ કર્યું, ત્યારે રાજશ્રી છાડાએ સોમનાથના લિંગની રક્ષા કાજે લડતા-લડતા રણમેદાનમાં વીરગતિ પ્રાપ્ત કરી હતી.

સત્તાનો મધ્યાહ્ન: કાન્હડદેવ અને વયજલદેવ

રાજશ્રી છાડા પછી વાચ્છિગ અને ત્યારબાદ કાન્હડદેવ ગાદી પર બેઠા. કાન્હડદેવના સમયમાં આધ્યાત્મિક ચેતનાનો પ્રસાર થયો. તેમણે વિદ્વાન પંડિતોના માર્ગદર્શન હેઠળ આદ્યશક્તિ દુખાંતગૌરી અને ત્રિપુરાસુંદરીના મંદિરોનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો. આ જ સમયગાળામાં સોમનાથમાં પાંચ શિવાલયોની પ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી હતી. કાન્હડદેવ પછી આવેલા વયજલદેવ વાજા પણ અત્યંત પ્રતાપી હતા. તેઓ જૂનાગઢના રા’ માંડલિક પ્રથમના સમકાલીન હતા અને તેમણે ઊના-દેલવાડા સુધી પોતાની સત્તાનો વિસ્તાર કર્યો હતો. સૂત્રાપાડાના સૂર્યમંદિરમાં આજે પણ વયજલદેવના સમયનો શિલાલેખ તેમની શક્તિની સાક્ષી પૂરે છે.

વીર શિવગણ અને વંશનો વારસો

વાજા વંશના ઇતિહાસમાં શિવગણ (શવગણ) એક શક્તિશાળી રાજવી તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા. ઈ.સ. ૧૩૮૬ના સમયગાળામાં જ્યારે ગુજરાતના સૂબા ઝફરખાને સોમનાથ પર આક્રમણ કરી મંદિરનો વિધ્વંસ કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે શિવગણે પહાડની જેમ અડીખમ રહીને તેનો પ્રતિકાર કર્યો હતો. શિવગણ પછી તેમનો પુત્ર બ્રહ્મદાસ ગાદીએ બેઠો, પરંતુ કાળક્રમે આ વંશની વિગતો ઇતિહાસના અંધકારમાં ખોવાઈ ગઈ. તેમ છતાં, આજે પણ સોરઠના પાળિયા અને મંદિરોમાં વાજા રાજવીઓનું નામ આદરપૂર્વક લેવાય છે. તેમણે સ્થાપેલું શાસન અને આપેલું બલિદાન સૌરાષ્ટ્રના ઇતિહાસનું એક અનમોલ રત્ન છે.

સોમનાથની સખાતે, જેણે હોમી દીધા હાડ, વાજા વંશની વીરતા, ગુંજે ગરવો ગઢ ગિરનાર!

---

નિષ્કર્ષ: વાજા રાજવંશનો ઇતિહાસ આપણને સમજાવે છે કે જ્યારે ધર્મ અને સંસ્કૃતિ પર સંકટ આવે છે, ત્યારે સાચો શાસક પોતાની સત્તાની ચિંતા કર્યા વગર રણમેદાનમાં ઉતરી પડે છે. આજે પણ સોરઠના સમુદ્રના મોજાં કદાચ આ વીરોની શૌર્યગાથા ગાઈ રહ્યા છે.